تنافى و تضاد يا با كمال و نقص و وجدان و فقدان و رسيدن و حرمان باشد . اگر شرّ ، فساد ، رنج ، فقدان ، نقص ، ضعف و امثال اينها در عالم نبود ، براى خير ، صحت ، راحت ، وجدان ، كمال و قدرت مصداقى نبود و چيزى از آنها درك نميشد . اگر شقاوت نبود سعادت يافت نميشد ، اگر معصيت نبود طاعتى محقق نميگرديد و اگر قبح و ذمّ نبود مدح و حسن پيدا نميشد و هرگاه عقاب نمىبود ثواب حاصل نميشد . و اگر دنيا وجود نداشت آخرتى متكون نميشد . اطاعت مثلا امتثال امر خداست اگر عدم امتثال ممكن نبود فعل ضرورى ميشد و در آنصورت امر خدائى معنائى نداشت و تحصيل حاصل ميشد . و آنگاه براى طاعت معنائى نمىماند و با عدم طاعت و عصيان ، مدح و ذمّ و ثواب و عقاب باطل ميگرديد و سپس دين ، شريعت و دعوت و آنگاه نبوّت و رسالت و اجتماع و مدنيّت و انسانيت سپس هر شىء . باطل ميشد . از اينجا روشن مىشود كه وجود شيطان داعى بر شرّ و معصيت از اركان نظام عالم انسانى است كه بر سنت اختيار جارى است . شيطان مثل حاشيه‌اى در كنار صراط مستقيم كه بايد انسان آن را برود واقع شده است و معلوم است كه استقامت صراط با حاشيه ايكه خارج از اوست معين مىشود . ( تلخيص از الميزان ج 8 ص 36 - 37 ) . جنود و اولاد شيطان شيطان در اضلال بشر تنها نيست بلكه اعوان و انصار دارد قرآن فرموده : شيطان و دار و دسته اش شما را از محلى مىبينند كه شما آنها را نمىبينيد * ( « إِنَّه يَراكُمْ هُوَ وَقَبِيلُه مِنْ حَيْثُ لا تَرَوْنَهُمْ » ) * اعراف : 27 . و در جاى ديگر فرموده : آيا او و ذرّيه اش را دوستان غير از من ميگيريد حال آنكه آنها بشما دشمناند * ( « أَ فَتَتَّخِذُونَه وَذُرِّيَّتَه أَوْلِياءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ » ) * كهف : 50 .